verkita de Zamenhof
tradukita de HeYafu

Cu lango internaxa eson iam enkondukita? If mu venin al la konkludo,
ke lango internaxa alportuz al la humaro grandega utilo ay ke jia
egzistado esan ebla, el tiu ci bi konkludos yam per si self elfluan
la konkludo, ke tia lango mor or les frue nepre eson enkondukita, car
alie mu devuz nei ce la humaro la egzistado de cia even most elementa
inteligenteco. If lango, povanta plenumadi la rolo de internaxa, til
nun ankore ne egzistuz, sed devuz ankore esi kreita, tiam respondo ye
la asko putita en la komenco de tiu ci capto esuz duba, car esuz
nekonate ankore, cu oni povon krei tia lango. Sed mu ja konan, ke
egzistan tre multe da langos ay ke ciu el ju en okazo de nido povuz
esi difinita kiel internaxa, nur kum tia difero, ke un el ju mor
fituz por tiu ci golo ay alia les. Mu havan sekwe cio preta ay mu
nidan nur ekdeziri ay elekti, - ay en tia okazo la respondo ye la
supre putita asko yam ne povan esi duba. La humos vivan per konscia
vivo ay sencese goladan al sia gudo; tial if mu konan, ke tiu or alia
afero promesan al la humos grandega ay senduba utilo ay ke ji esan
por lu atingebla, mu ciam kum plena certeco povan antawdiri, ke de
tiu momento, kiam la humos nur ekturnin sia atento al tiu ci afero,
lu yam obstine goladon al ji ciam mor ay mor ay ne ceson en sia
golado tiel longe, til lu atingon la afero. If bi huma grupos esan
difizita un de alia per riveto, sed konan, ke por lu esuz tre utile
komunikisadi inter si, ay lu vidan, ke tabulos por la kumizo de amba
bordos kuxan tute preta apud lua manos, tiam oni ne nidan esi
profeto, por antawvidi kum plena certeco, ke mor or les frue tabulo
eson transjetita trans la riveto ay komunikisado eson aranjita.

Esan vero, ke pasan ordinare kelka tempo en swingado, ay tiu ci
swingado esan ordinare kozata de la most sensensa pretekstos: saja
humos diran, ke golado al aranjo de komunikiso esan infanaco, car niu
el lu okupan si ye putado de tabulos trans riveto ay tiu ci afero
esan tute ne en modo; sperta humos diran, ke la antaworos ne putadin
tabulos trans riveto, sekwe ji esan utopio; edukita humos pruvan, ke
komunikisado povan esi nur afero natura ay ke la huma organismo ne
povan movadi si sur tabulos, a. t. p. Tamen mor or les frue tabulo
esan transputata ay la komunikisado esan aranjata. Tiel esin kum ciu
utila ideo, tiel esin kum ciu utila elpenso; la senantawjuja humos
almost venadin al senduba konkludo, ke la donita afero esan tre utila
ay samtempe efektivizebla, lu povin ciam koni antawe kum plena
certeco, ke mor or les frue la afero nepre eson akceptita, spite cia
batalado de la flanko de la rutinoros; car ne nur la natura
inteligenteco de la humaro, sed anke jia golado al sia praktika gudo
ay profito garantan tio ci. Tiel eson anke kum la lango internaxa. En
la duro de multa centyeros la humos, ankore ne tre nidante lango
internaxa, ne enpensadin pri tiu ci asko; sed nun, kiam la fortisinta
komunikisos inter la humos turnin lua atento al tiu ci asko, nun,
kiam la humos startin konvinsisadi, ke lango internaxa alporton al lu
grandega utilo ay ke ji esan atingebla, lu sen ia dubo yam goladon al
ji ciam mor ay mor, jia neceseco farisadon por lu kum ciu tago ciam
mor sentebla, ay lu yam ne trankwilison tiel longe, til la asko eson
solvita. Cu yu povan dubi tio ci? Certe ne! Kiam tio ci venon - mu ne
intendan nun antawdiri: povan esi, ke ji venon pos un yero, pos dek
yeros, pos cent yeros or even pos kelka centos da yeros, - sed un
afero esan yam senduba, ke kiom ayn la unu pioniros de tiu ci ideo
devon suferi, ay even if tiu ci ideo en multa foyos endormisaduz ye
tuta dekyeros, ji yam niam morton: ciam mor ofte ay mor obstine
eksonadon vocos, postulanta enkonduko de lango internaxa, ay fine,
mor or les frue - if la asko ne eson solvita de la socio self - la
governmentos de ciu landos devon cedi, aranji internaxan kongreso ay
elekti ia un lango kiel internaxa. Tie ci povan esi nur asko pri la
tempo: oni el yu diron, ke tio ci venon tre balde, la alia diron, ke
ji venon nur en most disproksa futuro; sed ke tiu ci fakto entute iam
venon ay ke la humaro, vidante la grandega utileco ay samtempe la
atingebleco de lango internaxa, ne reston eterne indiferenta por tiu
ci afero ay senhelpa anaro da egzistacos, ne komprenanta un alia -
pri tio ci certe niu el yu duban even por un minuto. Tial mu petan yu
noti al yu en la memoro la triu konkludo, al kiu mu venin, nome:
"Mor or les frue lango internaxa nepre eson enkondukita."

Tie ci mu faron disbiga pawzo ay diron kelke da wordos pri mu,
batalantos por la ideo de lango internaxa. El cio pruvita de mu yu
vidan, ke mu tute ne esan tia fantasistos ay utopiistos, kia multa el
yu eble vidin en mu ay kia multa gazetos, ne deziranta probi en la
esenso de tio, pro kio mu batalan, pentran mu. Yu vidan, ke mu
batalan por afero, kiu alporton al la humaro grandega utilo ay kiu
mor or les frue nepre eson atingita. Ciu prudenta humo povan sekwe
kuraje alisi al mu, ne timante la mokos de la fola ay nepensanta
amaso. Mu batalan por afero tute konsiderita ay certa, ay tial nia
mokos nek atakos forizon mu de la voyo. La futuro apartenan al mu. Mu
supozez even if, ke tiu formo de lango internaxa, por kiu mu batalan,
montrison en la futuro kiel misa ay ke venonta lango internaxa eson
ne tiu, kiu mu elektin, - sed tio ci ja tute ne devan konfuzi mu, car
mu batalan ne por la formo, sed por la ideo, ay mu donin konkreta
formo al mua batalado nur tial, ke cia batalado abstrakta ay teoria
ordinare kondukan al nio. Sube mu pruvon, ke even anke tiu konkreta
formo de la lango esan tute konsiderita ay havan senduba futuro; sed
if yu even dubuz tio ci, la formo ja niom ligan mu: if tiu ci formo
montrison misa, morge mu canjon ji; ay en okazo de nido, pos-morge mu
ankore canjon ji denove, sed mu bataladon por mua ideo tiel longe,
til ji mor or les frue eson plene efektivizita. If mu, obeante la
voco de la indiferenta egoismo, detenaduz mu de mua laborado nur
tial, ke kum la tempo la formo de la lango internaxa eble eson alia,
ol tiu, por kiu mu nun laboran, tio ci signifuz tio sama, kiel
egzample rifuzi la usado de vapo tial, ke pose eble eson trovita mor
guda rimedo de komunikisado, or rifuzi regna reformos tial, ke pose
iam eble eson trovita mor guda formos por la regna konstruo. Nun mu
esan ankore disforta ay cia bubo povan ankore mokadi mu ay montradi
mu per la fingros; sed tiu, kiu lafan la lasta , lafan la most gude.
Mua afero iran lante ay disfacile; tre povan esi, ke la mormulto de
mu ne vivon til tiu momento, kiam montrison la frutos de mua aktado
ay til la morto self mu eson objekto de mokos; sed mu eniron en la
tombo kum la konscio, ke mua afero ne morton, ke ji niam povan morti,
ke mor or les frue ji devan atingi la golo. Ay even if, fatiga de la
sendanka laborado, mu kum disespero ay apato lasuz fali la manos, -
tute egale, la afero ne morton: insted la fatiga batalantos aperon
nova batalantos ; car mu denove ripetan, ke if esan ekster dubo, ke
lango internaxa alportuz al la humaro grandega utilo ay ke ji esan
atingebla, en tia okazo por nia humo ne blindizita de rutino povan
esi ia dubo, ke ji mor or les frue nepre eson atingita, ay mua
konstanta laborado eson eterna memorizado por la humaro tiel longe,
til la ideo de lango internaxa eson efektivizita. La posoros benon
mua memoro, ay al tiu saja humos, kiu nun noman mu fantasistos, lu
rilaton tiel, kiel mu nun rilatan al la saja samtemporos de la
eltrovo de Ameriko, de la elpenso de vapoveturilos a. t. p.