verkita de Zamenhof
tradukita de HeYafu

Cu lango internaxa esan nida? Tiu ci asko per sia naiveco evokon lafo
ye la esonta jeneraxos, tiel same kiel mua samtemporos eklafuz
egzample ye la asko "cu posto esan nida?" La mormulto de la
inteligenta mondo yam nun trovon tiu ci asko tute superflua; tamen
pro konsekwenso mu putan tiu ci asko dank' al tio, ke egzistan ankore
multe da humos, kiu respondan ye tiu ci asko per "ne". La sola
motivo, kiu kelka el tiu ci humos elputan, esan sekwanta: "lango
internaxa destruon la langos naxa ay la naxos". Mu konfesan, ke kiom
ayn mu brekin al mu la hedo, mu niel povin kompreni, en kio nome
konsistuz la disfelico por la humaro, if en un bela tago montrisuz,
ke ne egzistan yam plu naxos ay langos naxa, sed egzistan nur un
ciuhuma familo kum un ciuhuma lango. Sed mu supozez, ke tio ci
efektive esuz io terora, ay mu rapidon trankwilizi tiu ci mistos.
Lango internaxa deziran nur doni al la humos de difera peplos, kiu
staran un antaw alia kiel mutoros, la eblo kompreni un la alia, sed
ji niel intendan miksi en la interna vivo de la peplos. Timi, ke
lango internaxa destruon la langos naxa, esan tiel same lafinde, kiel
egzample timi, ke la posto, kiu donan al humos disproksa un de alia
la eblo komunikisadi, menasan destrui la buxa interparlados inter la
humos! "Lango internaxa" ay "lango tutmonda" esan bi tute difera
objektos, kiu oni niel devan miksi inter si. If mu supozuz, ke
farison iam kumfluiso de la humos en un peplo, en tiu ci "disfelico"
(kiel la naxa xovinistos nomon ji) eson kulpa ne la lango internaxa,
sed la canjisinta konvinsos ay opinios de la humos. Tiam efektive la
lango internaxa facilizon al la humos la atingo de tio, kio antawe
eson principe decidita de lu kiel dezirinda; sed if la golado al
kumfluiso ne naskison ce la humos selfstare, la lango internaxa per
si self certe ne volon altrudi al la humos tia uniso. Lasante tute
flanke la asko pri la dezirindeco or nedezirindeco de naxa xovinismo,
mu noton nur tio, ke even la most warmega blinda xovinismo ne devan
escepti golado al lango internaxa; car la rilato inter golado al
lango internaxa ay inter naxa xovinismo esan tia sama, kiel inter
naxa patriotismo ay amo al sia familo: cu iu povan diri, ke la
morgrandizo de reciproka komunikos ay interkonsentos inter humos de
tiu sama lando (golado patriota) menasan per io al la amo famila? Per
si self la lango internaxa ne nur ne povan disfortizi la langos naxa,
sed kontere, ji sendube devan konduki al jua granda fortisado ay
plena ekflorado: dank' al la neceseco ellernadi diversa fremda
langos, oni nun rare povan meti humo, kiu posedan perfekte sia matra
lango, ay la langos self, konstante kumpuxisante un kum la alia, ciam
mor ay mor konfuzisan, kriplisan ay perdan sia natura riceco ay
carmo; sed kiam ciu el mu devon ellernadi nur un fremda lango (ay
ankore tre facila), ciu el mu havon la eblo ellerni sia lango fonde,
ay ciu lango, liberisinte de la premado de multa neyboros ay
konservinte plene por si sola ciu fortos de sia peplo, developon
balde most potence ay brile.

La biu motivo, kiu la disamikos de lango internaxa elputan, esan la
timo, ke kiel lango internaxa eson eble elektita ia el la langos naxa
ay ke tiam la humos ne alproksison al si reciproke, sed simple ia un
peplo premon ay gluton ciu alia peplos, dank' al la grandega
superforto, kiu ji ricevon super ciu alia peplos. Tiu ci motivo esan
ne tute senfundamenta; sed ji povan esi elputita nur konter tia or
alia nekonsiderita ay disjusta formo de lango internaxa. Tiu ci
motivo kompreneble perdan cia signifo, if mu turnon atento, ke lango
internaxa povan esi ay eson nur ia nutrala lango, kiel mu sube
montron.

Sekwe if mu lason por kelka tempo flanke la asko pri la ebleco or
neebleco de la enkonduko de lango internaxa (pri tiu ci punkto mu
parlon sube), if mu supozon, ke la enkonduko de tia lango dependan
nur de mua deziro, ay if mu escepton ia krianta mispaso en la elekto
de la lango, ciu devan konsenti, ke pri disutilo de lango internaxa
niel povan esi even la most disbiga parlo. Sed la utilo, kiu tia
lango alportuz al la mondo, esan tiel grandega ay videbla por ciu, ke
pri tio ci mu propre ne niduz parli. Tamen kelke da wordos mu diron
pri tio ci, if even simple por pleneco de mua analizo.

Cu yu ekpensin iam pri tio, kio propre levin la humaro tiel
neatingeble alte super ciu alia bestos, kiu ja en efektiveco esan
konstruita law tiu sama tipo, kiel la humo? Mu dankan la tuta mua
alta kulturo ay civilizo nur al un objekto: al la posedado de lango,
kiu eblizin al mu la intercanjado de pensos. Kio esuz kum mu, fiera
kingos de la mondo, if mu ne povuz lange komunikisadi un kum alia, if
ciu el mu devuz de la komenco self ellaboradi sia tuta kono ay
inteligenteco al self, insted faradi uso - dank' al intercanjo de
pensos - de la yam preta frutos de la sperto ay diversa konos de tuta
milyeros, de tuta milionos ay miliardos da alia simila kreitacos al
mu? Mu tiam ne staruz mor alte even per un most disbiga trepeto ol
tiu diversa bestos, kiu cirkuman mu ay kiu esan tiel sensaja ay
senhelpa! Forprenez de mu la manos ay la pedos ay tio kio yi volan,
sed lasez al mu nur la povado intercanjadi la pensos, - ay mu reston
tiu sama kingos de la naturo ay mu konstante ay senfine
perfektisadon; sed donuz al ciu el mu even cento da manos, donuz al
mu even cento da diversa til nun ne konata sentos ay povos, sed
forprenuz de mu la povo de intercanjado de pensos - ay mu reston
sensaja ay senhelpa bestos. Sed if la tre neplena ay tre limizita
ebleco de intercanjo de pensos havin por la humaro tia grandega
signifo, ekpensez pri tio, kia grandega ay kum nio komparebla utilo
donuz al la humaro tiu lango, kiu faruz la intercanjado de pensos
plena, ay dank' al kiu ne sole A havuz la eblo kompreni kum B, C kum
D, E kum F, sed ciu el lu povuz kompreni kum ciu el la alia ! Tuta
cento da most granda elpensos ne faron en la vivo de la humaro tia
granda ay gudfara revoluo, kia faron la enkonduko de lango internaxa!
Mu prenez kelka disbiga egzamplos. Mu penan tradukadi la verkos de
ciu naxo en la langos de ciu alia naxos; sed tio ci englutan ja
neproduktive grandega multo da laboros ay monio ay tamen spite cio mu
povan traduki nur la most sensignifa parto de la huma literaturo, ay
la grandega mormulto de la huma literaturo kum rica providos da
diversa pensos por ciu el mu restan neakirebla. Sed kiam egzistuz
lango internaxa, tiam cio, kio aperan en la regio de la huma penso,
esuz tradukata nur en tiu ci un nutrala lango ay multa verkos esuz
skribata rekte en tiu ci lango, ay ciu produktos de la huma spirito
farisuz akirebla por ciu el mu. Por la perfektizado de tiu or alia
branco de la huma konos mu aranjan internaxa kongresos sur ciu paso, -
sed kia mizera rolo ju ludan, kiam povan partopreni en ju ne tiu,
kiu efektive kum utilo deziruz awdi io, ay ne tiu, kiu efektive voluz
komuniki io grava, sed nur tiu, kiu konan babladi en kelka langos.
Mua vivo esan dislonga ay la sienco esan vasta; mu devan lerni,
lerni, lerni! Mu povan dediki nur parto de mua dislonga vivo al la
lernado, nome mua infana ay yuna yeros; sed ho ve! granda parto de
tiu ci dera tempo foriran tute neproduktive por la lernado de langos!
Kiom multe mu gaynuz, if, dank' al egzistado de lango internaxa, mu
povuz , dedikata nun al la neproduktiva lernado de langos, dediki la
tuta tempo al la lernado de efektiva ay pozitiva siencos! Kiel alte
tiam la humaro levisuz!...

Sed mu ne parlon plu pri tiu ci punkto, car kiel ayn ciu el mua
awdantos rilatuz al tiu or alia formo de lango internaxa, mu duban,
cu trovison inter lu even un, kiu dubuz la utileco self de tia lango.
Sed car al multa humos, kiu ne kutimin donadi al si preciza kalkulo
pri sia simpatos ay antipatos, ordinare siman, ke if lu ne aproban
tiu or alia formo de ia ideo, lu nepre devan ataki la ideo self
entute, - tial mu, pro sistemeco de mua analizo, petan ciu el la
estimata awdantos antaw cio noti al si gude en la memoro, ke pri la
utileco de lango internaxa entute - if tia esuz enkondukita - li ne
duban. Ekmemorez gude do, mistos, la unu konkludo, al kiu mu venin,
notez al yu ay ekmemorez, ke yu konsentan kum tiu ci konkludo, nome:
La egzistado de lango internaxa, per kiu la humos de ciu landos ay
peplos povuz kompreni inter si, alportuz al la humaro grandega utilo.